Parental AI
‹ Tüm rehberler

Bölüm 3 · 11 dk okuma

Çocuklarda DEHB: 'Yerinde Duramıyor'dan Çok Daha Fazlası

Denetleyen: Ayşegül Yel, Uzman Klinik Psikolog · 2026-10-31

Öğretmeninden bu ay üçüncü not geldi. Kerem derste söz almadan cevap veriyor, sırasından kalkıyor, kalem kutusunu kaybediyor, beş işe başlayıp hiçbirini bitirmiyor. Evde giyinmesi kırk dakika ve dört hatırlatma sürüyor, ödev kâğıdı yine ortada yok. Annesi her teoriyi duydu: şımartılmış, çok şeker yiyor, erkek çocuk işte, büyüyünce durulur. Oğlunun zeki ve iyi kalpli olduğunu biliyor; kendini "yaramaz çocuk" olarak görmeye başladığını da görüyor. Bu size tanıdık geliyorsa bilmeniz gereken ilk şey şu: DEHB, çocuk ruh sağlığında en çok araştırılmış durumlardan biri ve neyin işe yaradığına dair çok sağlam kanıtlar var. Bu yazı DEHB'nin ne olduğunu ve ne olmadığını, tanının nasıl konduğunu ve tedavinin farklı yaşlarda nasıl işlediğini anlatıyor.

Bir bakışta

Nedir, ne değildir

DEHB (dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu) nörogelişimsel bir durumdur: beynin gelişiminde dikkati, hareket düzeyini ve dürtü kontrolünü etkileyen bir farklılık. Zekâ eksikliği, çaba eksikliği ya da kötü yetiştirmenin sonucu değildir. DEHB'li pek çok çocuk çok çabalar ve yine de beklentinin gerisinde kalır; çünkü plan yapmak, bir işe başlamak, yönergeleri akılda tutmak ve harekete geçmeden önce durabilmek gibi beceriler onlarda daha yavaş gelişir ya da daha az güvenilir çalışır.

DEHB üç biçimde görülebilir:

Her küçük çocuk zaman zaman dikkati dağınık, hareketli ve dürtüseldir. Dünyada kullanılan tanı ölçütlerine (Amerikan Psikiyatri Birliği'nin DSM-5-TR'si) göre bunu DEHB yapan; çocuğun yaşı için olağandan belirgin biçimde yoğun olan, en az altı aydır süren, 12 yaşından önce başlamış, ev ve okul gibi birden fazla ortamda görülen ve öğrenmenin, ilişkilerin ya da günlük hayatın açıkça önüne geçen bir örüntüdür. Yalnızca tek bir derste ya da yalnızca bir aile sarsıntısından bu yana huzursuz olan bir çocuk için başka bir açıklama aramak gerekir.

Yaşlara göre nasıl görünebilir

DEHB'li çocuklarda çoğu zaman öğrenme güçlükleri, kaygı, uyku sorunları ya da karşı gelme davranışları gibi başka zorluklar da olur. İyi bir değerlendirme bunlara da bakar, çünkü gereken yardımı değiştirirler.

Neden olur

DEHB, psikiyatride kalıtımın en güçlü olduğu durumlardan biridir. İkiz çalışmalarındaki yüzde 74'lük ortalama kalıtılabilirlik, çocuklar arasındaki DEHB özelliklerindeki farkların büyük kısmının genetik farklarla açıklandığı anlamına gelir. Çoğu zaman anne ya da babalardan biri, çocuğunun anlatılışında kendini tanır.

Dünya DEHB Federasyonu'nun uzlaşı bildirgesi, vakaların çoğunun her biri küçük etkili pek çok genetik ve çevresel riskin birleşik etkisinden kaynaklandığı sonucuna varıyor. Büyük çalışmaların daha yüksek riskle ilişkilendirdiği çevresel etkenler arasında çok erken doğmak ya da çok düşük doğum ağırlığıyla doğmak var. Bunların hiçbiri çocuğun nasıl yetiştirildiğiyle ilgili değildir.

Anne baba tutumunun etkilediği şey, DEHB'nin günlük hayatta nasıl seyrettiğidir. DEHB'li çocuklar uzun açıklamalara ve gecikmiş sonuçlara değil, net ve öngörülebilir bir yapıya ve anında gelen cesaretlendirmeye daha iyi yanıt verir. Anne baba eğitiminin DEHB'de bir tedavi olmasının nedeni budur; anne baba hakkında bir yargı değildir.

Tanı nasıl konur

Kim tanı koyar? DEHB tanısını çocuk ve ergen psikiyatristi ya da gelişim ve davranış konusunda deneyimli bir çocuk doktoru koyar; çoğu zaman bir psikologla birlikte çalışırlar. DEHB için kan testi ya da beyin görüntülemesi yoktur; tanı klinik olarak, ayrıntılı bir öykü ve birden fazla kaynaktan gelen bilgiyle konur.

Türkiye'de. MHRS üzerinden (ALO 182, e-Nabız ya da MHRS uygulaması) "Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları" polikliniğinden randevu alabilirsiniz. Okulun rehberlik servisiyle de konuşun: öğretmenin dolduracağı ölçekler ve sınıftaki gözlemler değerlendirmenin önemli bir parçasıdır. DEHB'ye bir öğrenme güçlüğü de eşlik ediyorsa eğitsel değerlendirme için RAM süreci gündeme gelebilir; rehber öğretmen ilinizdeki adımları anlatabilir.

Neler olur? AAP kılavuzuna göre hekim; anne babadan, öğretmenlerden ve çocuğu tanıyan diğer yetişkinlerden, genellikle evde ve okulda doldurulan standart ölçeklerle bilgi toplar. Zorlukların ne zaman başladığını, farklı ortamlarda nasıl göründüğünü ve ne kadar engel olduğunu sorar. İşitme, görme, uyku ve genel sağlık durumunu değerlendirir; öğrenme güçlüğü, kaygı ya da duygudurum sorunları gibi başka açıklamalara ya da eşlik eden durumlara bakar.

Yanınızda ne götürmeli? Karneler ve öğretmen notları, özellikle önceki yıllardan; okul çalışmalarından örnekler; sabahların, ödev saatlerinin ve yatma saatinin nasıl geçtiğine dair notlar; ailede benzer zorluklar yaşayan biri olup olmadığı. İki farklı öğretmenin doldurduğu ölçekler özellikle yararlıdır.

Tanı ne işe yarar? DEHB tanısını yalnızca yetkin bir uzman koyabilir; çocuğunuzu bu yazıda tanımanız bir sonuç değil, sormak için bir nedendir. Tanı kendi başına bir etiket değildir; tedavinin, okulda desteğin ve çocuğunuz için daha şefkatli bir açıklamanın kapısını açar: "Beynin kendine özgü bir şekilde çalışıyor ve ona uyan araçları birlikte bulacağız."

Tedavi: kanıtlar ne diyor

İki büyük kılavuz, AAP (2019) ve İngiltere Ulusal Sağlık ve Bakım Mükemmelliği Enstitüsü (NICE, NG87), tedavinin genel çerçevesinde hemfikir.

Okul öncesinde önce anne baba eğitimi. AAP, 4-5 yaşındaki çocuklarda ilk basamak tedavi olarak anne babaya davranış yönetimi eğitimini ve mümkünse anaokulu sınıfında davranışsal desteği öneriyor. NICE de 5 yaşından küçük çocuklarda ilk adım olarak DEHB'ye odaklı bir grup anne baba eğitim programını öneriyor ve büyümekte olan çocuklarda uzun vadeli etkilere dair belirsizlik nedeniyle bu yaştaki çocuklara uzman bir merkezden ikinci görüş alınmadan ilaç verilmemesini tavsiye ediyor.

Anne baba eğitimi neleri kapsar? Bu programlar genellikle birkaç hafta boyunca, grup hâlinde ya da bireysel olarak yürütülür. Anne babalar kısa ve net yönergeler vermeyi; iyi davranışı sık ve somut biçimde fark edip övmeyi; rutinleri, resimli programları ve ödül çizelgelerini kullanmayı; sakin ve öngörülebilir sonuçlar uygulamayı ve alışveriş gibi zor anlar için önceden plan yapmayı öğrenir. Bu beceriler, çocuk ilaç kullansa da kullanmasa da evdeki çatışmayı azaltır ve çocuğun başarılı olmasına yardım eder.

Okul çağı ve ergenlikte birleşik destek. AAP, 6-11 yaş arasındaki çocuklarda DEHB için onaylanmış ilaç tedavisinin anne baba eğitimi ve sınıf içi düzenlemelerle birlikte kullanılmasını öneriyor. 12-18 yaş arasındaki gençlerde gencin onayıyla ilaç tedavisini, davranışsal ve okul desteğiyle birlikte öneriyor; bu yaşta düzen ve zaman yönetimi eğitimi özellikle işe yarar. Çocuk ve ergen psikiyatristi seçenekleri, beklenen yararları, olası yan etkileri ve tedavinin nasıl izleneceğini anlatır; karar sizinle ve çocuğunuz büyüdükçe onunla birlikte verilir.

Okul desteği. Öğretmene yakın oturmak, işleri parçalara bölmek, yazılı yönergeler, hareket molaları ve ek süre gibi sınıf içi düzenlemeler gerçek bir fark yaratır. Öğretmenin her gün iki üç somut hedefi puanladığı ve çocuğun evde küçük ödüller kazandığı günlük okul-ev kartı, ev ile okulu birbirine bağlamanın iyi araştırılmış bir yoludur.

Güçlü kanıtı olmayanlar. Özel diyetler, takviyeler ve "beyin eğitimi" oyunları yaygın biçimde pazarlanıyor; ama hiçbirinin kanıtı yukarıdaki tedavilerin yerini alacak kadar güçlü değil.

Evde neler yardımcı olur

  1. Yönerge vermeden önce dikkatini alın. Adını söyleyin, yanına gidin, göz teması kurun ve bir seferde tek bir yönerge verin: "Kerem, ayakkabılar şimdi." Sonra bekleyin. Başka bir odadan bir liste bağırmak hiçbir çocukta pek işe yaramaz, DEHB'li bir çocukta neredeyse hiç.
  2. İyi davranışı sık sık yakalayın. DEHB'li çocuklar övgüden çok daha fazla düzeltme duyar. Düzeltmelerden çok daha fazla olumlu söz söylemeyi hedefleyin ve somut olun: "Ödevine kimse söylemeden başladın. Harika."
  3. Zamanı ve işleri görünür kılın. Sabahlar için resimli program, kapının yanında bir kontrol listesi, kısa hareket molalarıyla 10-20 dakikalık ödev blokları için bir zamanlayıcı. Görünen şeyin hatırlanması gerekmez.
  4. Küçük ve anında ödüller kullanın. "Bütün hafta uslu durursan" gibi gecikmiş ödüller DEHB'li çocuklar için zordur. Anında kazanılan ve her gün küçük bir şeyle takas edilen puanlar ya da çıkartmalar daha iyi işler.
  5. Uykuyu ve hareketi koruyun. Kötü uyku dikkati ve duygudurumu kötüleştirir. Düzenli yatma saatleri, ekransız sakin bir uykuya hazırlık ve gün içinde bol fiziksel etkinlik yardımcı olur.
  6. Özsaygısını koruyun. Çocuğunuzun iyi olduğu bir alan bulun ve ona yer açın. Davranışından bağımsız olarak onda neyi sevdiğinizi sık sık söyleyin.

Doğru bilinen yanlışlar

"DEHB kötü yetiştirmenin sonucudur." Kanıtlar ezici biçimde genetik ve biyolojik nedenlere işaret ediyor. Anne baba eğitimi, anne babalar bu duruma yol açtığı için değil, çocuğun etrafındaki ortamı değiştirdiği için işe yarar.

"Fazla şeker çocukları hiperaktif yapar." Kontrollü çalışmaların sonuçlarını birleştiren ve 1995'te JAMA'da yayımlanan bir meta-analiz, şekerin çocukların davranışını ya da bilişsel performansını etkilemediğini gösterdi. Sağlıklı beslenme herkes için iyidir, ama şekeri kesmek DEHB'nin tedavisi değildir.

"Saatlerce bilgisayar oyunu oynayabiliyor, DEHB'si olamaz." DEHB'li çocuklar hızlı, ödüllendirici ve ilginç etkinliklere çoğu zaman yoğun biçimde odaklanabilir. Zorluk; yavaş, tekrarlayan ya da hemen ödül getirmeyen işlerdedir ve okul çalışmalarının çoğu tam da böyledir.

Hemen yardım alın

DEHB'nin kendisi nadiren acil bir durumdur, ama çocuğunuz şu durumlardaysa beklemeden yardım alın:

Çocuğunuz ölmek istediğini söylüyorsa ya da güvende olmadığını düşünüyorsanız 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın ve onu yalnız bırakmayın.

Tek cümleyle

DEHB, beynin dikkati ve dürtüleri yönetme biçiminde yaygın ve büyük ölçüde kalıtsal bir farklılıktır; anne baba tutumundan ya da şekerden kaynaklanmaz ve anne baba yöntemleri, okul desteği ve büyük çocukların çoğunda ilaç tedavisinin doğru birleşimiyle DEHB'li çocuklar gelişip serpilebilir.

Kaynaklar

Genel bilgilendirmedir; tanı koymaz, tıbbi tavsiye yerine geçmez. Bir çocuğu yalnızca yetkin bir uzman değerlendirebilir.