Çocuğunuz Kendine Zarar Veriyorsa: Nasıl Karşılamalı, Ne Yardımcı Olur

Haziran boyunca, o sıcakta, on beş yaşındaki Zeynep kapüşonlu üstünü üzerinden çıkarmadı. Babası fark etti ama üstüne gitmemeye karar verdi. Sonra bir akşam annesi çamaşırları ayırırken bir cebin içinde üzerinde kurumuş kan olan peçeteler buldu. Birkaç dakika sonra Zeynep'in kapısının önünde, kalbi küt küt atarken içinde bütün tepkilerin aynı anda yükseldiğini hissetti: panik, öfke, gözyaşı, hiçbir şey görmemiş gibi yapma isteği. Çocuğunuzun kendine zarar verdiğini öğrenmek, bir anne babanın yaşayabileceği en korkutucu anlardan biridir. Kendine zarar verme çoğu anne babanın sandığından daha yaygındır. Kötü bir davranışın değil, ciddi bir sıkıntının işaretidir; gençler bunu atlatabilir, özellikle de çevrelerindeki yetişkinler sakinlik ve şefkatle karşılık verdiğinde. Bu yazı kendine zarar vermenin ne olduğunu, gençlerin neden yaptığını, öğrendiğinizde nasıl karşılık vereceğinizi ve tedavinin neleri kapsadığını anlatıyor.

Bir bakışta

• Yaygındır ve çoğu zaman gizlidir. İngiltere Ulusal Sağlık ve Bakım Mükemmelliği Enstitüsü (NICE), İngiltere'de yapılan ulusal bir çalışmaya dayanarak 11-16 yaş arası kızların yüzde 7,3'ünün ve erkeklerin yüzde 3,6'sının hayatlarının bir döneminde kendine zarar verdiğini ya da intihar girişiminde bulunduğunu aktarıyor; bu oran 17-19 yaşta kızlarda yüzde 21,5'e, erkeklerde yüzde 9,7'ye çıkıyor.
• Bir sıkıntı işaretidir. İngiltere'nin ulusal sağlık hizmeti NHS, kendine zarar vermeyi çoğunlukla duygusal sıkıntıyı ifade etmenin ya da onunla baş etmenin bir yolu olarak tanımlıyor. Kendine zarar veren herkes ölmek istemez; ama kendine zarar verme intihar düşünceleriyle açıkça bağlantılıdır, bu yüzden her zaman uzman ilgisini hak eder.
• Çoğu zaman tekrarlar. Kendine zarar verdikten sonra hastaneye başvuran 10-18 yaş arası yaklaşık 4.000 gencin izlendiği bir İngiliz çalışmasında, gençlerin 4'te 1'inden fazlası izlem süresinde yeniden kendine zarar verdi.
• Kanıtı güçlü bir terapi var. 2021 tarihli bir Cochrane derlemesi, ergenlere uyarlanmış diyalektik davranış terapisinin (DDT-A) tekrarlayan kendine zarar verme oranını yüzde 43'ten yüzde 30'a indirdiğini buldu. NICE, sık sık kendine zarar veren ve yoğun duygularla baş etmekte zorlanan gençlerde bu terapinin düşünülmesini öneriyor.
• Riski hiçbir ölçek önceden bilemez. NICE, kimin tedavi alacağına karar verirken risk ölçeklerinin ya da "düşük, orta, yüksek risk" etiketlerinin kullanılmamasını öneriyor; her genç, ihtiyaçlarının gerçek bir değerlendirmesini hak ediyor.

Nedir, ne değildir

NICE kendine zarar vermeyi, görünürdeki amacı ne olursa olsun, kişinin kendini kasıtlı olarak zehirlemesi ya da yaralaması olarak tanımlıyor. Kimsenin görmediği yaralanmalardan ilaç yutmaya kadar geniş bir davranış yelpazesini kapsar; bir kez de olabilir, defalarca da.

Kendine zarar verme şunlar değildir:

• Her zaman bir intihar girişimi değildir. NHS'e göre pek çok kişi kendine zarar vermeyi dayanılmaz gelen duygularla baş etmenin, hatta bazıları hayatta kalmanın bir yolu olarak anlatıyor. Ama zararsız da değildir: kendine zarar veren bazı gençlerin intihar riski daha yüksektir ve NICE, kişinin nedenlerinin bir seferden diğerine değişebileceğini belirtiyor. Çocuğunuzun nerede durduğunu ancak bir uzman değerlendirmesi gösterebilir.
• Cezalandırılacak bir yaramazlık değildir. NHS, yara ne kadar küçük görünürse görünsün, her türlü kendine zarar vermenin gencin çok yoğun bir sıkıntı içinde olduğunu gösterebileceğini hatırlatıyor.
• Beklenip geçmesi umulacak bir dönem değildir. Kendine zarar verme bir alışkanlığa dönüşebilir ve altındaki sorunlar nadiren kendiliğinden çözülür. Bu yüzden beklemek yerine şimdi yardım almak gerekir.

Yaşlara göre nasıl görünebilir

Gençler kendine zarar vermeyi saklamak için çok çaba gösterebilir; bu yüzden işaretler dolaylı olabilir. NHS şu işaretleri sayıyor:

• sıcak havada bile sürekli kapalı giyinmek;
• açıklanamayan yaralar ya da giysilerde veya peçetelerde kan lekeleri;
• iyice içine kapanmak, kimseyle konuşmamak;
• çökkünlük, ağlamaklılık ya da hiçbir şeye ilgi duymamak;
• "Yeterince iyi değilim" gibi düşük özsaygı;
• her şeye son vermekten ya da devam etmek istememekten söz etmek; bu, hemen yardım gerektiren bir işarettir.

Arkasında yatanlar yaşa göre değişebilir:

• 11 yaş altındaki çocuklar: daha az görülür, ama NICE her yaşta olabileceğini belirtiyor. Bunaldığında tekrar tekrar kendine zarar veren ya da ölmek istediğinden söz eden küçük bir çocuk da en az bir ergen kadar uzman değerlendirmesine ihtiyaç duyar.
• Erken ergenlik (11-14 yaş): arkadaşlarla, aileyle ve okulla ilgili sorunlar sık tetikleyicilerdir. Bir İngiliz hastane çalışması, kendine zarar vermeye yol açan sorunların geç çocuklukla erken ergenlik arasında farklılaştığını buldu; bu yüzden değerlendirmede yaş hesaba katılmalıdır.
• Geç ergenlik (15-18 yaş): NICE'ın aktardığı rakamların gösterdiği gibi bu yaş grubunda daha sık görülür; depresyon, kaygı, alkol ya da madde kullanımı ya da ilişki sorunlarıyla birlikte ortaya çıkabilir.

Neden olur

NICE'ın ifadesiyle, kendine zarar veren her genç bunu kendi nedenleriyle yapar. NHS şu nedenleri sayıyor:

• duygusal sıkıntıyı ifade etmek ya da onunla baş etmek;
• dayanılmaz gelen duyguları kısa bir an için de olsa hafifletmek;
• kontrol duygusunu yeniden kazanmaya çalışmak;
• kendini cezalandırmak;
• zihne zorla giren düşüncelere bir tepki vermek.

Kısa süreli rahatlama, kendine zarar vermenin neden bir alışkanlığa dönüşebildiğini de açıklar: duygular bir süre hafifler, altta yatan sorunlar yerinde durur, ardından çoğu zaman utanç ve gizlilik gelir. NHS bunun çoğunlukla tek bir olaydan değil, birçok küçük şeyin birikmesinden kaynaklandığını belirtiyor. Sık görülen sıkıntı kaynakları arasında akran zorbalığı, okul ve sınav baskısı, evdeki tartışmalar, düşük özsaygı, kaygı ya da depresyon, yas, istismar ya da başka travmalar var. DEHB ya da otizmi olan gençler de daha kırılgan olabilir.

Kendine zarar verdikten sonra hastaneye başvuran 11-18 yaş arası 5.600'den fazla gencin incelendiği bir İngiliz çalışmasında, gençlerin en sık anlattığı sorunlar ilişkilerle ilgiliydi: ailedeki güçlükler, okul ve dersle ilgili baskı, arkadaşlarla yaşanan sorunlar. Aile içi güçlüklerin sayılması bir suçlama değildir. Her ailenin çatışmaları ve zor dönemleri olur; bu bulgu, hem acının hem de onarımın çoğu zaman ilişkilerde yaşandığını gösteriyor. İyi bir tedavinin aileyi de içine almasının nedeni budur.

Tanı nasıl konur

Her kendine zarar vermenin ardından hekime başvurun. Tedavi gerektirebilecek bir yara varsa ya da çocuğunuz ilaç veya başka bir şey yuttuysa vakit kaybetmeden acil servise gidin. Öyle değilse kısa süre içinde çocuk doktorunuzdan ya da aile hekiminizden randevu alın.

Türkiye'de. MHRS üzerinden (ALO 182, e-Nabız ya da MHRS uygulaması) "Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları" polikliniğinden randevu alabilirsiniz; acil servise başvurduysanız, oradaki ekipten çocuk ve ergen ruh sağlığı değerlendirmesi isteyin. Okulun rehberlik servisiyle de konuşun; NICE okulların öğrenci ve aileyle birlikte bir destek planı hazırlamasını öneriyor. Acil bir tehlike varsa 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın. ALO 182 bir randevu hattıdır, kriz hattı değildir.

Neler olur? NICE, kendine zarar veren gençlerle çalışma deneyimi olan bir uzmanın kapsamlı bir "psikososyal değerlendirme" yapmasını öneriyor. Bir kısmı yalnızca çocuğunuza sorulacak şu sorular beklenebilir: kendine zarar vermeden önce neler olduğu ve sonrasında nasıl hissettiği; ev, okul ve arkadaşlıklar; sosyal medya ve internetteki hayatı; alkol ve madde kullanımı; bunu yeniden yapıp yapmayacağını düşündüğü; ve sakin, açık bir dille intihar düşünceleri. NICE uzmanlardan güvenlik ve çocuk koruma kaygılarını da gözetmelerini istiyor.

Risk puanı değil. NICE, kimin yeniden kendine zarar vereceğini tahmin etmek ya da kimin yardım alacağına karar vermek için risk değerlendirme araçlarının ve ölçeklerinin ya da "düşük, orta, yüksek" etiketlerinin kullanılmamasını öneriyor; çünkü hiçbir araç bunu doğru tahmin edemiyor. Bunun yerine uzman, çocuğunuzun durumunu, neyin işleri kötüleştirdiğini ve neyin onu koruduğunu anlamaya çalışır ve bunu çocuğunuzla, uygun olduğunda sizinle birlikte hazırlanan bir bakım planına dönüştürür.

Gizlilik. Gençler çoğu zaman yanlarında anne baba yokken daha rahat konuşur. Uzmanlar genellikle gencin anlattıklarının, güvenliği risk altında olmadıkça aralarında kalacağını açıklar. Bu, çocuğunuzun tedaviye güvenini korur.

Size neler verilmeli? NICE ailelere bilgi ve destek verilmesini öneriyor: nasıl baş edeceğiniz, kendine zarar verme yinelenirse ne yapacağınız, uyarı işaretlerini nasıl tanıyacağınız ve yinelenme olasılığını azaltmak için neler yapabileceğiniz. Size sunulmazsa isteyin.

Değerlendirmeyi yalnızca bir uzman yapabilir. Çocuğunuzun kendine zarar vermesinin ardında ne olduğunu ve ne kadar risk taşıdığını yalnızca yetkin bir uzman anlayabilir. Bunları okumak bir sonuç değil, yardım istemek için bir nedendir.

Tedavi: kanıtlar ne diyor

Alttaki sorunu tedavi edin. Kendine zarar verme bir tanı değil, bir davranıştır; bu yüzden tedavi onu besleyen sorunlara da yönelir: depresyon, kaygı, travma, akran zorbalığı ya da bunaltıcı baskı. NICE, uzmanlardan eşlik eden durumları hesaba katmalarını istiyor ve yaşın ya da bir tanının psikolojik yardımı esirgemek için asla gerekçe olmaması gerektiğini vurguluyor.

Ergenlere uyarlanmış diyalektik davranış terapisi (DDT-A). NICE, sık sık kendine zarar veren ve yoğun, hızlı değişen duygularla zorlanan gençlerde DDT-A'nın düşünülmesini öneriyor. Bu terapi, duygusal krizleri kendine zarar vermeden atlatmak, güçlü duyguları yönetmek, anda kalmak ve ilişkileri yürütmek için pratik beceriler öğretir. Programlar genellikle bireysel terapiyi, çoğu zaman bir ebeveynin de katıldığı bir beceri grubuyla ve seanslar arasındaki destekle birleştirir. 17 çalışmayı ve 2.280 genci kapsayan 2021 tarihli Cochrane derlemesinde, dört çalışmada tekrarlayan kendine zarar verme DDT-A ile yüzde 30'a inerken diğer bakım türlerinde yüzde 43'te kaldı.

ABD'de 2018'de yayımlanan bir çalışmada, daha önce intihar girişiminde bulunmuş ve tekrar tekrar kendine zarar vermiş 12-18 yaş arası 173 genç altı ay boyunca ya DDT ya da destekleyici terapi aldı. Tedavinin sonunda DDT grubunun yaklaşık 10'da 9'u hiç intihar girişiminde bulunmamıştı, diğer grupta bu oran yaklaşık 10'da 8'di; DDT grubunun yarısından biraz fazlası hiç kendine zarar vermemişti, diğer grupta bu oran üçte birin biraz üzerindeydi. Sonraki altı ayda iki grup da düzelmeyi sürdürdü ve aradaki fark kapandı. NICE, kanıtların çoğunun tekrar tekrar kendine zarar vermiş, 12 yaşından büyük kızlardan geldiğini belirtiyor.

Diğer terapiler. Pek çok gence bilişsel davranışçı terapi (BDT), aile temelli çalışma ya da başka konuşma terapileri önerilir; NHS terapinin aileyi de içerebileceğini belirtiyor. Cochrane derlemesi, bu terapilerin gençlerde kendine zarar vermeyi azaltmadaki kanıtını henüz belirsiz buldu. Bu, işe yaramadıkları anlamına gelmez; depresyon ya da kaygı gibi alttaki sorunlar için çoğu zaman doğru tedavi bunlardır.

Güvenlik planı. NICE, gencin ve uzmanın birlikte yazılı bir güvenlik planı hazırlamasını öneriyor; plan uygun olduğunda aileyle birlikte geliştirilir ve gencin onay verdiği ölçüde aileyle paylaşılır. Planda erken uyarı işaretleri, gence iyi gelen baş etme yolları, yardımcı olan insanlar ve yerler, mesai dışı ve acil durum numaraları ve evi daha güvenli hâle getirecek adımlar yer alır.

İlacın yeri. NICE, kendine zarar vermenin kendisi için ilaç tedavisi verilmemesini öneriyor. Çocuğunuzda depresyon gibi bir durum da varsa, çocuk ve ergen psikiyatristi o durum için, genellikle terapiyle birlikte, ilaç önerebilir; bu, aileyle birlikte verilen tıbbi bir karardır.

İyileşme zaman alır. NICE uzmanlardan her seferi kendi içinde ele almalarını istiyor; bir geri adım ne tedavinin ne de çocuğunuzun başarısızlığıdır.

Evde neler yardımcı olur

1. Durun, sonra şefkatle başlayın. Konuşmadan önce bir nefes alın; ilk tepkiniz sonrasını belirler. NHS, kendine zarar vermenin kendisine odaklanmak yerine gencin duygularını yargılamadan anlamaya çalışmayı öneriyor. "Peçeteleri gördüm. Sana kızgın değilim. Seni seviyorum ve neyin bu kadar zor geldiğini anlamak istiyorum."
2. Yaraları kontrol edin, gerekirse tıbbi yardım alın. Her yaranın bakımının yapıldığından emin olun. Tedavi gerektirebilecek bir yara varsa ya da çocuğunuz ilaç veya başka bir şey yuttuysa, iyi görünse bile vakit kaybetmeden acil servise gidin.
3. İntiharı açıkça sorun. "Bazen insanlar kendilerine zarar verdiklerinde yaşamak istemediklerini de düşünebiliyor. Senin de böyle düşüncelerin oldu mu?" Psychological Medicine'de 2014'te yayımlanan bir derleme, sormanın bu fikri akla sokmadığını, hatta intihar düşüncelerini azaltabileceğini gösterdi. Yanıt evetse ya da emin değilseniz hemen yardım alın.
4. Evi cezalandırmadan daha güvenli hâle getirin. Amerikan Pediatri Akademisi ailelere ölümcül araçlara erişimi kısıtlamalarını öneriyor; NICE de bunu önerdiği güvenlik planlarının bir parçası sayıyor. Reçetesiz ağrı kesiciler dahil bütün ilaçları ve kesici aletleri kilitli bir yerde saklayın; evde ateşli silah varsa evden çıkarın ya da boş ve kilitli olarak, mermisini ayrı bir yerde kilitleyerek saklayın. Nedenini sakince açıklayın. NHS, genci bırakmaya zorlamaya çalışmamayı ve kontrolünü elinden almakla tehdit etmemeyi öneriyor.
5. Neyin iyi geleceğini sorun, yakın durun. NHS, nasıl desteklenmek istediğini sormayı, yanında olduğunuzu hissettirmeyi ve ona güzel yanlarını hatırlatmayı öneriyor. "Her şey çok kötüleştiğinde azıcık da olsa ne iyi geliyor? Ben ne yapabilirim?" Birlikte yürüyüş, bir yemek, birlikte izlenen bir dizi gibi sıradan anlar bağı açık tutar.
6. Okulla birlikte çalışın, kendinize de bakın. Şok, suçluluk, korku, hatta öfke anne babalarda sık görülen tepkilerdir; NICE ailelerin yaşadığı duygusal yükü tanıyor ve onlara da destek verilmesini öneriyor. Güvendiğiniz biriyle konuşun; zorlanıyorsanız kendi hekiminize de başvurun.

Doğru bilinen yanlışlar

"Kendine zarar veriyorsa ölmek istiyordur." Çoğu zaman bu, hayatına son verme girişimi değil, dayanılmaz duygularla baş etmenin bir yoludur. Ama kendine zarar verme ile intihar düşünceleri bağlantılıdır ve niyet değişebilir; bu yüzden her zaman intiharı sorun ve her zaman uzman değerlendirmesi isteyin.

"Yaralar küçükse ciddi değildir." Yaranın büyüklüğü, gencin ne kadar acı çektiğini göstermez. NHS, her türlü kendine zarar vermeyi yoğun bir sıkıntının olası işareti olarak ele almayı öneriyor.

"Sıkı kurallar ve ceza bunu durdurur." Baskı ve ceza utancı ve gizliliği artırma eğilimindedir. Yardımcı olan; sakin bir bağ, daha güvenli bir ev, bir güvenlik planı ve en zor anlardan geçmenin başka yollarını öğreten bir tedavidir.

Hemen yardım alın

Çocuğunuz şu durumlardaysa 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın ya da en yakın acil servise gidin:

• ilaç ya da başka bir madde yuttuysa veya tıbbi tedavi gerektirebilecek bir yarası varsa;
• ölmek istediğinden, kendini öldürmekten ya da bir yük olduğundan söz ediyorsa;
• bir planı varsa ya da bir not veya bu amaçla toplanmış eşyalar bulduysanız;
• kendini güvende tutamayacağını söylüyorsa;
• kendine zarar verdikten sonra çok sıkıntılı, kafası karışık ya da alkol veya madde etkisi altındaysa.

Çocuğunuzu yalnız bırakmayın ve kendine zarar vermek için kullanabileceği her şeyi ortadan kaldırın.

Tek cümleyle

Kendine zarar verme kötü bir davranış değil, ciddi bir sıkıntının işaretidir: sakin karşılayın, yaraları kontrol edin, intiharı açıkça sorun, evi daha güvenli hâle getirin ve uzman değerlendirmesi isteyin; ergenler için diyalektik davranış terapisi gibi tedaviler gençlerin daha güvenli yollar bulmasına yardım eder.

Kaynaklar

• İngiltere Ulusal Sağlık ve Bakım Mükemmelliği Enstitüsü (NICE), "Self-harm: assessment, management and preventing recurrence", NG225, 2022
• İngiltere Ulusal Sağlık Hizmeti (NHS), "Self-harm" sağlık bilgisi sayfaları ("Why people self-harm", "How to help someone else", "Assessment and treatments"), 2023
• Witt K.G. ve ark., "Interventions for self-harm in children and adolescents", Cochrane Database of Systematic Reviews, 2021
• McCauley E. ve ark., "Efficacy of Dialectical Behavior Therapy for Adolescents at High Risk for Suicide: A Randomized Clinical Trial", JAMA Psychiatry, 2018
• Hawton K. ve ark., "Repetition of self-harm and suicide following self-harm in children and adolescents: findings from the Multicentre Study of Self-harm in England", Journal of Child Psychology and Psychiatry, 2012
• Townsend E. ve ark., "Life problems in children and adolescents who self-harm: findings from the multicentre study of self-harm in England", Child and Adolescent Mental Health, 2022
• Dazzi T. ve ark., "Does asking about suicide and related behaviours induce suicidal ideation? What is the evidence?", Psychological Medicine, 2014
• Amerikan Pediatri Akademisi, "Suicide and Suicide Risk in Adolescents", klinik rapor, Pediatrics, 2024