ParentAI
‹ Tüm rehberler

4–5 yaş

4-5 Yaşta Bağımsızlık: Okul Öncesi Çocuğunuzun Her Gün Kavga Etmeden Kendi İşini Yapmasına Yardım Etmek

Bu yaşta sütü kendisi koymak, montunun fermuarını kendisi çekmek ve kıyafetini tamamen kendisi seçmek isteyen, siz yardım edince de krize giren bir çocuğunuz olabilir. Ya da bunların hepsini yapabilecekken yere yığılıp bebek gibi giydirilmek isteyen bir çocuğunuz. İkisi de 4-5 yaşta olağandır ve ikisi de aynı yerden gelir: çocuğunuz neler yapabildiğini keşfediyor ve sizin tepkiniz ona bunu keşfetmenin güvenli olup olmadığını söylüyor.

Bu yaşta neden oluyor

Dört ve beş yaşındakiler, gelişim psikologlarının girişkenlik dönemi olarak tanımladığı bir evrededir. Bir şeyleri başlatmak, yönetmek ve büyük görülmek isterler. Gerçek bir iş yapmalarına izin verilmesi ve o işi aşağı yukarı doğru yapmaları, özgüvenin ham maddesi olan "Ben yapabilirim" duygusunu inşa eder. Çok sık durdurulmak, düzeltilmek ya da işin elinden alınması ise tersini inşa eder: denemenin başını belaya soktuğuna dair içten içe süren bir his.

Bedenleri de bu hevese yetişmektedir. 4 ile 5 yaş arasında çoğu çocuk az yardımla giyinip soyunmayı, çatal ve kaşığı iyi kullanmayı, ellerini yıkamayı ve tuvaleti kendi başına kullanmayı öğrenir. Küçük düğmeler, ayakkabı bağcıkları ve tuvaletten sonra iyice temizlenmek gibi ince işler genellikle daha sonra gelir. Yani tek başına yapmakta ısrar edip sonra beceremeyen bir çocuk sırf inat olsun diye direnmiyordur; isteği yalnızca ince motor becerisinin önündedir.

Bağımsızlığa direnen çocuğun da genellikle bir sebebi vardır. Yardım edilmek sıcak ve yakındır; yeni bir kardeşi olan ya da kalabalık, koşuşturmalı bir evde yaşayan bir çocuk için sizi kendine ayırmanın en güvenilir yolu bu olabilir. Bazı çocuklar kötü yapılan bir işin yeniden yapıldığını ya da eleştirildiğini öğrenmiştir, bu yüzden hiç başlamamayı tercih eder. Bazıları da sadece yorgundur; anaokulunda uzun bir günün sonundaki 4 yaşında bir çocuğun çoraplara ayıracak pek gücü kalmamıştır.

Onun yerine yapmak bu sabah gerçekten daha hızlıdır. Önümüzdeki beş yıl içinde ise daha yavaştır, çünkü 4 yaşında giydirilen çocuk çoğu zaman 6 yaşında da hâlâ giydiriliyordur ve o noktada alışkanlığı iki taraf için de değiştirmek daha zordur.

Ne işe yarar

Ortamı işin yapılabileceği şekilde düzenleyin. İsteksizlik gibi görünen şeyin çoğu, fiziksel olarak fazla zor bir iştir. Omuz hizasına bir askı, lavabonun önüne bir basamak ve haftanın kıyafetlerinin durduğu alçak bir raf ya da çekmece koyun. Hata affeden kıyafetler seçin: lastikli bel, geniş yakalı üstler, cırt cırtlı ayakkabılar. Birlikte çizip dolabın kapağına yapıştırdığınız basit bir resimli sabah adımları çizelgesi, sırada ne olduğunu size sormadan kontrol edebilmesini sağlar; çizelgeyi göstermek de aynı şeyi tekrar tekrar söylemekten daha sakindir.

İşi adımlara bölün ve her seferinde birini öğretin. "Giyin" aslında altı yedi ayrı beceridir. Çocuğunuzun neredeyse yapabildiğini seçin ve onu ona verin: "Kollarını yenlere sen geçir, sonra başını geçirmene ben yardım ederim." Kollar oturunca başı da ekleyin. Tuvalet için de aynısı geçerli: giysileri indirmek, temizlenmek, sifonu çekmek, elleri yıkamak. Haftada bir yeni adım fazlasıyla yeter.

Önce birlikte yapın, sonra yan yana, sonra izleyin. Yeni beceriler üç aşamadan geçer. Önce eli elinizin içinde birlikte yaparsınız. Sonra siz de kendi versiyonunuzu onun yanında yaparsınız; o kendi yatağını toplarken sizin de kendi yatağınızı toplamanız gibi. Sonra yatağın kenarına oturup izlersiniz ve yalnızca o isterse bir şey söylersiniz. Her şeyin kendisi için yapılmasını isteyen bir çocuk, ikinci aşamayı göze almadan önce birinci aşamaya uzun süre ihtiyaç duyabilir; bu da sorun değildir.

Evin gerçekten işine yarayan işler verin. Çocuklar uydurma bir işle gerçek bir iş arasındaki farkı anlar. Çatal bıçakları masaya koymak, evcil hayvanın mamasını koymak, çiçekleri sulamak, tabağını lavaboya götürmek ve yıkanan çorapları eşleştirmek 4 yaşındaki bir çocuğun yapabileceği ve hepsi gözle görülür biçimde işe yarayan işlerdir. "Kedi seni bekliyor" demek, "Hadi bakalım yardımcım" demekten çok daha motive edicidir. İş her gün aynı kalsın ki onun işi haline gelsin.

Önceden koyduğunuz sınırların içinde seçenek sunun. "Mavi kazağı mı istersin, yeşili mi?" "Önce diş mi, önce pijama mı?" "Çantayı mı taşıyorsun, montu mu giyiyorsun?" Küçük kararlar, okul öncesi çocuğa peşinde olduğu kontrol duygusunu verirken sizin ihtiyaç duyduğunuz şey de yine olur. İki seçenek doğru sayıdır; beş seçenek yeni bir tartışmadır.

Çabayı ve belirli adımı övün, sonuca dokunmayın. "Fermuarı baştan sona kendin çektin" demek, çocuğunuza neyi iyi yaptığını ve bunu fark ettiğinizi tam olarak söyler. Tersyüz giyilmiş bir tişört, tek tek çoraplar ve biraz yamuk kurulmuş bir sofra öğrenmenin bedelidir. Güvenli olduğu yerde bırakın sonuç öğretsin: montu giymeyi reddeden çocuk onu elinde taşıyabilir ve bahçede iki dakika üşüyebilir; ertesi gün mont, hiçbir nasihatin başaramayacağı kadar kolay giyilir.

Gereken zamanı tanıyın. Bağımsızlık kavgalarının çoğu sabah 7.50'de olur. Kendi başına giyinmek on dakika sürüyorsa herkesi on dakika erken kaldırın ya da kıyafetleri akşamdan hazırlayıp kahvaltıdan sonra değil önce giyinmesine izin verin. Yer açmadıysanız, bir çocuktan hem yavaş ve bağımsız olmasını hem de zamanında hazır olmasını isteyemezsiniz.

Nelerden kaçınmalı

Yaptığı işi onun önünde yeniden yapmak. Az önce çektiği yorganı düzeltmek ya da seçtiği çorapları değiştirmek, denemesinin sayılmadığını söyler. Bir şeyin gerçekten değişmesi gerekiyorsa bunu sonra, görmediği bir anda yapın ya da birlikte düzeltmek için yardımını isteyin.

Hemen koşup işi devralmak. Duraksamak başarısızlık demek değildir. Yardım etmeden önce içinizden ona kadar sayın; yardım ettiğinizde de işin tamamına değil, mümkün olan en küçük parçasına yardım edin.

Eleştirmek ya da yetişkin standartları beklemek. 4 yaşındaki bir çocuk masayı sizin sildiğiniz gibi silemez; bunu ona söylemek yalnızca denememeyi öğretir. Onu size değil, geçen ayki haliyle kıyaslayın.

Her işi çıkartma ya da ödülle karşılamak. Sıradan öz bakım işleri için verilen ödüller işi ödülle ilgili hale getirir ve ödül bitince çaba da genellikle biter. Somut bir övgü ve işin kendisi yeterlidir.

Çocuğunuzun hiç gücü kalmamışken bağımsızlığı zorlamak. Hastalık, kötü geçen bir gece, yeni bir kardeş, taşınma ya da okulun ilk haftaları bir çocuğun kapasitesini daraltır ve bir ay önce sahip olduğu beceriler bir süreliğine kaybolabilir. Bu gerileme normaldir. Rahatça yardım edin, rutini görünür tutun ve hayat yoluna girdiğinde becerilerin geri gelmesini bekleyin.

Ne zaman yardım almalı

Şu durumlarda çocuk doktorunuzla ya da aile hekiminizle konuşun:

Bunlar bir şeylerin yanlış olduğunun işareti değil, sormak için sebeplerdir; bir uzman motor becerilere, işitmeye, görmeye ve genel gelişime birlikte bakabilir.

Kaynaklar

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi veya psikolojik tavsiye yerine geçmez. Çocuğunuz için endişeleniyorsanız bir doktora ya da uzmana danışın.